Berlijn

Een paar dagen in Berlijn doorgebracht en veel van deze plekken tegengekomen waar mensen die het in de maatschappij niet meer redden proberen te overleven. Vanuit ons hotel komen we steeds een man tegen die op zijn matras ligt, kaarsjes brandt en ons steeds vriendelijk groet. De temperatuur is nu rond het vriespunt en vochtig, geen pretje om zo te moeten leven tussen alle weelde hier bij de uitgaansgelegenheden rond de Savignyplatz en de luxe winkels van de Kurfürstendamm. Blijkbaar is er voor deze daklozen geen opvang zoals wij die in Nederland wel kennen want daar kom je dit soort taferelen niet vaak tegen. En de winter is nog maar net begonnen…

De gouden eeuw

Ik ben van 1956, groeide op in Den Haag behoorde tot de eerste generatie van zowel mijn moeders als vaders kant die na de middelbare school ging studeren. Tegelijkertijd heb ik de afgelopen decennia kunnen profiteren van de toegenomen welvaart. Toen ik jong was gingen we niet op vakantie, had mijn vader geen auto en deden we alles met de trein en stookten we thuis op kolen. Pas op mijn 30ste ging ik voor het eerst met het vliegtuig en op mijn 32ste bezat ik mijn eerste PC. Ik behoor dus tot een generatie die gewend is aan steeds meer welvaart en verwent omdat onze generatie dit tot nu toe als vanzelfsprekend is gaan ervaren.

Aan dat alles lijkt nu een einde te zijn gekomen. We zitten momenteel in een structurele wereldwijde crisis die nog wel even gaat duren waarbij het de vraag is of we aan het eind van de crisis nog wel dezelfde levensstandaard zullen hebben als daarvoor. De crisissen stapelen zich op en hebben een dramatisch effect op ons dagelijks leven waarbij wij er op dit moment beter voorsteen dan bijvoorbeeld de UK waar niet alleen de energieprijzen voor veel ellende zorgen maar ook de hypotheekrente dramatisch gestegen is en het politiek een chaos is. Wellicht is dit ook ons voorland.

Onze tweede gouden eeuw is dus voorbij. En terwijl de eerste gouden eeuw in de 17e eeuw voornamelijk bij de elite welvaart bracht was de tweede die wij hebben mogen meemaken veel democratischer en konden wij er allemaal van toenemende welvaart profiteren. Dat is nu helaas over, we zullen ons moeten voorbereiden op heftige tijden.

Paradigma wissel

We hebben de laatste decennia een aantal economische crisissen gehad maar die hadden allemaal hun oorzaak in de financiële markten die niet goed werkten. Dan duurt het even, worden er door de overheden maatregelen genomen en hersteld de oude situatie zich na verloop van tijd naar een nieuw evenwicht en gaan we weer verder met ons leven alsof er niks aan de hand is.

Dat is nu heel anders want het gaat nu niet meer alleen om de financiële markten maar om een wereldwijde herverdeling van de welvaart waarbij er internationaal nieuwe spelers de koers gaan bepalen. En helaas zijn die toetreders niet altijd democratische landen. Waren tot voor kort de rijke westerse landen leading in het bepalen wat er politiek en economisch gebeurde. De G8 bestaande uit het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan, de Verenigde State, Canada en Rusland vormde lange tijd het machtscentrum waar alle grote onderwerpen werden afgestemd. Maar de invloed van deze G8 is tanende omdat de internationale machtsverhoudingen aan het verschuiven zijn.

De OPEC landen

Een goed voorbeeld hiervan is de vergadering van de OPEC deze week over het productieplafond voor de oliewinning dat is afgesproken door de 13 OPEC landen die hierin vertegenwoordigd zijn. Deze landen staan voor 44 % van de wereldproductie aan olie en bezitten 77 % van de oliereserves wereldwijd waarbij alleen Rusland is vertegenwoordigd in de G8. De grootste productiecapaciteit zit in Saudi Arabië en de grootste reserve in Venezuela, beide geen democratische landen. In het verleden had de VS grote invloed op Saudi Arabië en dus op de OPEC besluiten maar dat is nu verleden tijd. Het is vooral Rusland die de banden met de andere OPEC landen aan het opvoeren is die door de gecreëerde schaarste de prijzen zien stijgen en zo ook langer van hun voorraden kunnen profiteren. Dan kan een investering van 500 miljard door Saudi Arabië om de Olympische winterspelen in een nieuw te bouwen stad in de woestijn te gaan bouwen.

De huidige wereldwijde crisis gaat gepaard met een herverdeling van de politieke en economische macht wereldwijde waarbij principes als vrijheid, gelijkheid en een rechtvaardige verdeling van de welvaart niet meer en vogue zijn en dat hebben we vooral ook aan ons zelf te danken. Ook in de Westerse democratieën van de G7 (G8 mijn Rusland) neemt de inkomensongelijkheid toe. Als je veel welvaart hebt en je inkomensverdeling is ongelijk verdeeld is dat een probleem maar als dit het geval is wanneer de welvaart afneemt is dat natuurlijk een nog groter probleem en zal dat gepaard gaan met veel spanning in de samenleving.

Een structurele verandering met nieuwe spelers op het wereldtoneel die vooral uit zijn op het eigenbelang en lak hebben aan de principes en vooral uit zijn op macht en economische welvaart voor de elite waartoe zij behoren. In die zin verschillen Rusland, Quatar, de Emiraten en Saoudi Arabië niet veel van elkaar. En zolang olie de kurk waarop de wereldeconomie draait zal dat nog zo blijven.

De gevolgen hiervan kunnen we allemaal ervaren in ons dagelijks leven waarbij we geen plan hebben hoe we binnen de nieuwe internationale verhoudingen tegenwicht kunnen bieden aan deze zich zelf verrijkende landen. Hopelijk zijn we in staat een nieuw evenwicht te vinden maar ik vrees dat we er niet onderuit zullen komen een stapje terug te moeten doen qua welvaartsniveau. Het is nu eenmaal niet anders.

Kop in het zand

Je gaat naar de stad en merkt dat de horeca duurder is geworden…

Je boekt een ticket en er blijkt 3 euro energietoeslag op te staan…

Je gaat vroeg naar bed omdat de verwarming dan eerder uit kan…

Je probeert een restaurant te boeken en maar ze zijn dicht vanwege te weinig personeel…

Je wil de krant uit de brievenbus halen en die blijkt niet bezorgd te zijn…

Je besluit voortaan weer filterkoffie te gaan drinken omdat dat veel lekkerder is dan Nespresso…

Je gaat naar de sauna waar de temperatuur van het zwemwater onaangenaam koud is…

Je krijgt een mail van je energie provider dat verhoging van de gasprijs uitgesteld wordt…

Je wil te een offerte bevestigen maar past blijkt de prijs 30% hoger te liggen…

Je zet een Netflix serie op zodat je niet naar het nieuws hoeft te kijken…

Je wil gaan tanken en je moet eerst langs de kassa voordat jouw pomp gedeblokkeerd wordt..

Je besluit met de elektrische fiets te gaan als je ergens naar toe gaat in plaats van de auto…

Je neemt geen 5e corona vaccin omdat je denkt dat dat niet nodig is…

Je doet de deur niet open voor collectanten omdat ze alleen met een QR-code werken…

Je baalt ervan dat je als kind een betere wereld was beloofd…

Een bezeten wereld

„Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken”.”

Bron: Johan Huizinga, In de schaduwen van morgen (1935)

Vorige week bezocht ik in het filmmuseum Eye de première van de film ‘United We Stand’ van de filmmaker David van Tijn die gaat over de celliste Maya Fridman staat die na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne een aantal benefietconcerten heeft georganiseerd voor de bewoners van Oekraïne.

De film volgt Maya en haar medemuzikanten tijdens deze concerten en laat zien wat de oorlog voor impact heeft op hun werk en hun persoonlijk leven. Mooi gefilmd en indrukwekkend zowel Russische als Oekraïense musici zich tegen de Russische agressie te zien uitspreken, daar is moed voor nodig! Ik realiseerde mij tijdens het kijken naar de film dat, of je nu Russisch bent of Oekraïens, je altijd een keuze moet maken tussen je aanpassen aan het systeem of in verzet gaan: de oorlog dwingt hen daartoe. En dat het maken van die keuze voor ons, die nog niet direct betrokken zijn bij de oorlog in Europa, nog geen urgentie heeft.

Alles wijst er echter op dat dat op korte termijn wel eens kan veranderen. Via inflatie en hoge energieprijzen worden wij geconfronteerd met de Russische geopolitieke strategie onze welvaart te ondermijnen. En alles wijst erop dat we zijn er nog niet zijn en de oorlog nog verder zal escaleren als de Russen delen van de Oekraïne via het referendum hebben geannexeerd. We weten niet wat de machthebbers in Moskou nog meer van plan zijn maar de mobilisatie vorige week belooft niet veel goeds.

Er staat veel op het spel want het gaat hier om het verdedigen van onze waarden en normen als Westerse samenleving. En het is daarom buitengewoon triest dat er in ons land mensen zijn die onze waarden en normen afwijzen en niet meer geloven in een democratische samenleving. We gaan een moeilijke periode tegemoet, vrees ik, waarbij we gedwongen zullen worden niet alleen ons uit te spreken maar ook met daden onze vrijheid zullen moeten verdedigen net als die dappere Russische als Oekraïense musici nu doen wetende wat de consequenties van niet handelen zullen zijn.

De Napoleonisering van Hitler

Een maand geleden reed ik met de auto door Duitsland en hoorde ik onderweg een interview op een lokale zender met een historicus over de historische betekenis van Hitler. In voornamelijk wetenschappelijke bewoordingen ging hij in op de rol van Hitler vanuit politiek, sociaal en economisch perspectief zonder één woord te besteden aan ethische dilemma’s, de vele slachtoffers die gevallen zijn en de Jodenvervolging. Het was een gezellig interview en de interviewer stelde verder geen kritische vragen.

Nieuwsgierig geworden naar het veranderende perspectief op Hitler gisteren naar ‘Er ist wieder da’ geweest gezien tussen een overwegend jong en mannelijk publiek die al popcorn etend vooral erg kon lachen om deze film. Ik had verwacht dat deze film wel zou draaien in het filmhuis voor het wat oudere publiek maar hij draait nu al een tijdje in de lokale Pathé hier.

Er zitten zeker komische elementen in deze film maar de teruggekeerde Hitler doet ook veel foute uitspraken die niet komisch zijn en hard aankomen. In de film wordt met name aan het eind van de film een directe relatie gelegd met de opkomende vreemdelingenhaat en extreemrechts in Duitsland en dat maakt de film actueel. Wat me daarbij opviel is dat de jeugd om me heen qua reacties andere criteria aanlegde met betrekking tot wat ‘Komisch’ en wat ‘Fout” is. Leeftijd maakt dus schijnbaar veel uit qua beleving van deze film.

Er ist wieder da

Vergelijk je deze film met ‘Der Untergang’ die tien jaar geleden is gemaakt, met een voortreffelijke vertolking van Hitler door de inmiddels overleden Bruno Ganz, dan zie je dat beide films Hitler heel anders neerzetten. In ‘Der Untergang’ wordt gepoogd een realistisch beeld van Hitler neer te zetten en komt hij er als persoon niet goed af, er valt niet veel te lachen in deze film. Ik heb deze film destijds vlak na het uitkomen in een bioscoop gezien aan de Kurfürstendamm in Berlijn en na afloop bleef het overwegend oudere Berlijnse publiek minutenlang stil in de zaal zitten en zag ik sommige ouderen met tranen in de ogen naar buiten lopen.

Dat was wel anders na afloop van ‘Er ist wieder da’. Schijnbaar heeft er een kentering plaats gevonden met betrekking tot de visie op de betekenis van Hitler voor Duitsland, niet alleen met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog maar ook ten aanzien van zijn betekenis met betrekking tot de huidige politieke situatie in Duitsland, in het bijzonder de vluchtelingenproblematiek. Deze problematiek deelt de Duitse, maar ook onze samenleving op in ‘voor’ of ‘tegen’ en waarschijnlijk kijk je als toeschouwer ook vanuit deze optiek naar deze film.  En voor jongeren die deze film zien zonder de bagage die ouderen hebben kan ik me voorstellen dat er dan veel te lachen valt om de komisch neergezette Hitler.

Net als bij Napoleon, die ook behoorlijk wat op zijn geweten heeft, wordt Hitler dus steeds meer als historische figuur neergezet waar je wetenschappelijk onderzoek naar kunt doen maar ook grappen over kunt maken. So geht es…

De sprong naar de verbeelding.

Op het moment dat ik dit schrijf, 21 januari 2021, wordt er in de Tweede Kamer gedebatteerd over het invoeren van een avondklok, een drastische inperking van onze vrijheid die doet denken aan de Tweede Wereldoorlog. De coronapandemie heeft mijn leefwereld het afgelopen jaar behoorlijk kleiner gemaakt: dichte musea, gesloten theaters en restaurants, thuis online lesgeven en weinig persoonlijk contact met anderen: mijn leefwereld is plots ingeperkt tot mijn naaste omgeving en 1,5 meter afstand. Tijd dus voor reflectie, goede 1 op 1 gesprekken met anderen en het lezen van boeken waar je nooit eerder aan toekwam om inspiratie op te doen hoe deze barre tijd door te komen.

Een van de boeken die ik onlangs las, is de ‘Kritiek van de cynische reden’ van Peter Sloterdijk verschenen in 1983. Sloterdijk stelt dat ‘perioden van chronische crisis van de menselijke levenswil eisen dat wij de status van permanent onzekerheid accepteren als onvermijdelijke achtergrond van ons streven naar geluk’. En als men deze onzekerheid accepteert wordt het, volgens Sloterdijk, tijd voor kynisme waaronder hij de levenskunst van de crisis verstaat. ‘Kynisme houdt geen scepsis of relativisme in maar vrijpostigheid of durf waarbij het gaat om de moed de problemen en dilemma’s die de crisis met zich meebrengt te doordenken maar ook om de moed te durven leven.

Als je een diagnose zou maken van onze samenleving na de overrompelende uitbraak van het coronavirus zou je kunnen stellen dat onze samenleving in zijn geheel ziek is en genezing op korte termijn niet binnen ons bereik ligt en de onzekerheid die dat met zich meebrengt nog wel een tijdje zal aanhouden. Tot het corona vaccin bij iedereen geïnjecteerd is helpen alleen ingrijpende maatregelen met betrekking tot ons gedrag en de manier waarop we met elkaar samenleven om de kans op besmetting of overlijden te verlagen. En daarmee hebben we niet alleen te maken met een medische kwestie maar ook met een gedragskwestie. Kortom, willen overleven vraagt om aanpassing van onze levensstijl, aanvaarden dat je dingen niet kunt veranderen en binnen dat aanvaarden toch actief en strijdbaar te zijn en een nieuwe vorm weten te vinden waarop we ons met elkaar kunnen verhouden.

Ook de Franse filosoof Albert Camus heeft zich met de vraag ‘hoe moet te leven in tijden van grote onzekerheid’ beziggehouden. In ‘De mythe van Sisyphus’ met als ondertitel ‘Een essay over het absurde’ stelt Camus dat wij allemaal verlangen naar duidelijkheid omtrent ons bestaan maar daar geen duidelijk antwoord op krijgen waardoor het absurde ontstaat: ‘de mens heeft een hevig verlangen naar waarheid en vraagt om een antwoord, maar de wereld zwijgt op een onredelijke wijze.’ En naarmate de onzekerheid groter wordt, zoals nu het geval is, wordt de vraag hoe te leven steeds urgenter.

Waar Sloterdijk met kynisme als antwoord op onzekere tijden komt, komt Camus in zijn essay met vier mogelijke invullingen van de vraag hoe te leven: 

  • De sprong naar religie waardoor het irrationele en onverklaarbare betekenis krijgt, vroeger een vertrouwd concept. 
  • De sprong naar verklaren in een eindeloze poging alles wat niet verklaard kan worden binnen het domein van de rede te krijgen terwijl er steeds weer opnieuw nieuwe onzekerheden ontstaan;
  • De sprong naar de kunst, die de onzekerheid waarin we leven omzet in een kunstwerk dat onze verbeelding aan het werk zet, ons opnieuw leert zien, opmerkzaam maakt of van iedere gedachte of beeld iets bijzonders weet te maken;
  • De sprong naar de depressie met de dood als ultieme consequentie wanneer men het absurde niet kan accepteren.

Dat laatste lijkt me niet zo’n goed plan en scenario 1 zal ongetwijfeld goed liggen bij diegenen die voor religie ontvankelijk zijn. Mij trekken scenario 2 en 3 echter het meeste aan, en omdat scenario 2 nog een lange weg te gaan heeft voordat het met oplossingen komt, zou ik het liefst willen inzetten op scenario 3.

De sprong naar onze verbeelding kan ons een spiegel voorhouden en helpen de problemen en dilemma’s die de huidige crisis met zich meebrengt te doordenken en de moed en kracht geven te durven leven. Onze verbeelding kan ons helpen om te gaan met ons onbehagen nu we niet meer kunnen leven zoals we gewend waren en de moed geven te durven leven. Wel lastig nu de hele culturele sector plat ligt maar ik troost me met de gedachte dat juist ten tijde van crisis kunstenaars geïnspireerd worden tot het maken van kunst waar wij dan zo weer van mogen genieten…